Båtane deira:  Sørebåt/ Listerbåt/ Skøytene og Kutterane(Sluppane) og  Gavlane.

Øyfolket var tidleg ute og skaffa seg «Sørebåt» sjølv om vi veit at dei gamle tradisjonelle båtypene som seksering og slagkeiping var i bruk heilt fram i det 19de århundre ja, so langt fram som i 1920- åra vart seksæringen og slagkeipingen nytta i fiske på Værlandet, men då mest til line-og snørefiske So tidleg som i 1881 ser vi at fiskarane frå Værlandet som deltek i torskefisket frå Flåvær, alle står oppførd med «Sørebåt».
Kven som skal ha æra for å ha utvikla den nye båttypa er det vel delte meiningar om. Historia fortel at det var Gjert Gundersen frå Herand i Jondal som var fyrst ute. I Herand hadde dei båtbyggartradisjon heilt tilbake til 1700 talet, difor var det ein mann som visste mykje  om båtbygging som sigla sørover langs kysten i 1814 med frukt og ost til salgs frå Hardanger.
På Lista møtte han den store kjærligheten og vart verande der, og starta med båtbygging.
Før han kom til Lista var det lite båtbygging i dette distriktet, folk kjøpte båtane sine østfrå. 
Gjert Gundersen kombinerte sin kunnskap frå Hardanger med byggjemåten av båtane østfrå og utvikla etter kvart ei ny båttype som kombinerte gode egenskapar frå østland-og vestlandsbåtar, den sokalla «Listerbåten».
Etterkvart vart denne båttypa kopiert nordetter langs heile kysten. Vi kjenner til stader som for eksempel Halsnes, Omestrand, Herand,Svåsand, Håkonsund, Bokn og Kvitsøy.
Folk ifrå heile kysten var på opplæring på Lista og tileigna seg kunnskapane om dei nye båtane og praktiserte sidan som vandrelærarar i båtbyggjarbransjen.
Det sermerkte med denne nye båttypa var bæreevna og dei gode seglegenskapane. Skvettbordet lokalt kalla «Settbordet», langs ripa var og nytt. Ikkje alle var einige i at dette bordet var noko fordel, for korleis skulle det gå med ballaststeinane ved kollsegling.  Men tross alt, ei ny båttype hadde innteke kysten, og den var mange hakk betre enn gamlebåtane.

Ut på 1800-talet var «Listerbåten» så godt kopiert av båtbyggjeria nordetter vestlandskysten, og også  vidare nordover etterkvart, at det var mest det same kor dei kjøpte båtane sine  ifrå, sjøegenskapane var mykje godt det same som på  den ekte «Listerbåten». No var ikkje alle gamlekarane heilt einige i det, for dei meinte at som seglar kunne ingen båt måle seg med ein ekte Listerbåt. Det var serleg i bidevind at dei merkte seg ut. Med ein ekte Listerbåt kunne ein sigle mest rett imot vinden. Vi som ikkje levde  i denne segltida lyt berre tru dei på det dei seier, så slik var det vel.
Listerbåten vart og bygd i fleire størrelser.
Det var fiskarane sjølv som bestemte lengde og breidde, og denne båt-typa vart innkjøpt i flåten heilt fram på 1920 -talet. Bygd flest av i Hardanger. Båtane som vart bygde etter den tid vart gradvis mindre og bygginga avtek. Desse spissstevningane vart etter at det i fyrstninga av 1900 vart sett motor i båtane, kalla for «Motoren». Den vart i tillegg til fiske nytta i persontransport,  til slepefartøy for gavlebåtane når dei håva og leverte sild. På dei gamle sildebileta kan vi sjå  at «motorane» er med når dei håvar sild i gavlane.
«Motoren» var snar og «trive» til når ein skulle eit lite ærend.
 

Seglbåtane  og «Motorane» deira:
«Roald»«Pittermotoren»  kalla i daglegtale, 26 fot lang 10 fot brei og 4 fot djup, bygd som klinker på Halsnes i Dalsfjord 1902. Bereevne 50 mål sild.  Kjøpt 1929 og  innmontert ein  ny 6 hk Vickmann. Eigarar: Kristoffer Ludviksen Vørø, og sonen Johannes, svigerson Petter K. Kalvøy og sonen hans Einar P. Kalvøy.
I 1962 vart motoren utskifta med ein 6-12 Sabb og  det vart eigarskifte. Johannes eigde fortsatt og Bjarne Kalvøy og Olav K. Værøy kom til. Båten vart i byrginga brukt  som brønnbåt til føring av levande fisk, seinare brukt til  teine- ruser - garn og linefiske. Ingen  i Værlandet eller omegn var so godt kjent i Rygsteinhavet og der omkring, som karane på denne båten.

«Fiskaren» (Leitemotoren) 30 fot lang 8 fot brei og  4 fot djup.  Bygd som klinker på Lista i siste helvta av 1800 -talet.  Bereevner 50 mål sild. Båten var rigga for segl. I 1913 vart det sett inn ein  6 Hk. Aktiv Petroleumsmotor.  Eigar: Andreas J. Landøy.
Det var på denne båten Leitekarane førde Leitebua (Saltebu i Kinn) ein gong  utpå 1880 talet til Værlandet. Endåtil  steinen i kjæra på saltebua tok dei med seg over Stavfjorden. I gamle protokollar i Hittunsbua kan vi lese at «Leitmotoren» har vore og bunkra kring 70 liter parafin til petroleumsmotoren.
Mast med stag, bom og gaffel til segl finnast  truleg endå i Leitebua. Båten vart utmeld or fiskebåtregisteret 1933,  limma året før, og brukt til kledning på  naustet deira i Landøyvågen. Namnet og registreringsnr. vart no overført til den nye Landøygavlen som eg skriv om lenger framme.

«Lett» (Kalvøymotoren) 28 fot - 9 fot - 4 fot -.I fylgje registeret bygd på Kvitsøy 1910, muntlege kjelder meiner dette var ein Halsnesbåt. Vel og merke står det eit ? bak Kvitsøy  i registeret, difor får vi tru at dei muntlege kjeldene her har rett. Eigar Olai S. Kalvøy. I 1919 montert ein 4 hk. Alpha. Denne båten finnast bilete av og han kan difor vere med og illustrere korleis desse båtane på denne tida såg ut.  Den skrå motorkassen som enda ute i babord sida var mykje vanleg, seinare kom ruffen bak med styrehus som vi kan sjå på båten  «Duen» (Rappen).
I historia eg har skrive om Kveitefiskarane frå Pollmyra har eg nevnt  eigaren av «Lett». Karane ombord i denne båten var serdeles dyktige fiskarar. I gamle dokument frå fiskemotaket i Værøyhamna kan ein finne dokumentasjon på dette. Kveitefangstane deira utmerkte seg spesielt.  
 

«Farmann» (Landøymotoren) 30 fot – 10 fot – 4 fot -. Bygd i Hardanger 1924. Eigarar  fyrst Teodor og Trygve Hågøy, seinare Magnus og Trygve Hågøy. Motor 6-9 Heimdal petroleumsmotor  frå 1924. Vinteren 1947 seld til Johannes Landøy. Etter 9 år i Landøyna vart han seld til Ivar Jordal Leirvik. Båten hadde brønn for levande fisk, ikkje styrehus, men ein skrå kasse over motoren som gjekk heilt ut til babord esing, med open gang langs styrbord side.

«Sverre» (Kalvøymotoren) 26 fot lang 9 fot brei 3 fot djup. Bygd i Melvær 1886. Eigar i fylgje fiskebåtreg 1922 var Knut J. Kalvøy m. fleire. I 1947 vart båten ved hjelp av Bendik Bråstad ombygd , forhøya med eit bord og forlengd til  28 fot og 9.5 fot brei.  I 1922  same året som han vart innmeld i det nye fiskebåtregisteret anno 1920, vart det montert ein 6 hk Rapp. Seinare vart denne erstatta med ein 10 hk Rapp. Båten vart seld til Einar P.  Kalvøy. 1953, etter sigende vart motoren no skifta til ein 6 hk.. Rubb. Dette skulle vere motoren som hadde vore i båten  «Ask» frå Altløy,eigar Kistrup Vilnes. Vinteren 1965 vart «Sverre» seld til Fredrik F. Alden og broren Jarl F. Alden. Historia fortel at mykje talar til at dette var frå fyrst av ein båt bygd på Lista, at, men i registertet finn vi at han var bygd i Melvær.  Han enda sine dagar i fjæra i Alden.

«Vitar» (Egilmotoren) Bygd i Hardanger i 1900.  30 fot lang  6 fot brei og 3 fot djup. Eigar: Egil Værøy. Kjøpte ein 5-9 hk Sabb  etter krigen, motoren vart montert og båten innmeldt i fiskebåtregisteret 1946. Bereevne 40-50 hl sild.  Vi veit at  Egil var kjend som lokalhistoriker,  han visste det meste frå gamle dagar, so vi kan takke han for mykje av det vi veit om den gamle Værlandshistoria. Det forundrar meg ikkje at han er den einaste som har brukt det eldste namnet på Værlandet på båten sin.
Båten meiner eg vart seld ein gong ut på 1950-talet.

«Dorien»   Bygd i Romsdalen,  år ukjendt. 29,5 fot lang 9 fot  brei og 2,8 fot djup. Eigar: Ivar Brosvik.   Motoren var ein 10 hk Solo bensinmotor frå 1946. Innmeldt i fiskebåtreg. 1947. På bilete frå hamna frå  1949 kan vi sjå «Dorien» ligg sør for Brosvik-kaia saman med ein annan spiss-stevning. Vinteren 1961 vart han utmeld or fiskebåtregisteret.

«Fiskarguten» (Seinesmotoren) Bygd i 1939 i Holmsund. Klinkerbygd på 29 fot lang 9 fot brei og 2 fot og 7 tommar djupne i rummet. Bereevne 75 hl sild. Båten var bygd med lugar forut og ruff med styrehus bak. Det var lagt dekk  midt i båten med ei lita luke. Ripa  på settbordet var fleire tommar høgre enn vanleg, og auka bereevna. Det vart sett inn ein ny 7,5 hk Union i båten.
Eigar: Nordlands/Værlendingen Kåre Seines. Kåre omkom i siste krig då han var mannskap på skipet «Annavore» som vart bomba i Atlanteren 1942. Unggutane Jon og Edmund Værøy som hadde vore med Kåre som mannskap, overtok båten. Gutane var dyktige fiskarar og var ikkje redd for det våte element. Dei fiska sild med garn på «Fiskarguten», og det hende seg dei kom inn i havna så søkklasta med sild at dei måtte berre halde seg midt i båten. Gamlekarane brukte å sette handa på ripa, rakk fingrane ned i sjøen, var dette fribord nok, men Værøygutane kom til lands utan fribord dei, og det gjekk godt.

«Fiskarguten» vart seld hausten 1963 til ein Refsøy i Eikefjorden og  seinare til Svein Høydal i Sauesund.

«Sjøgutten» (Edvardmotoren). Bygd i Nordland  1931. 26 fot lang 8 fot brei og 6 fot djup. Motor ein 7.5 hk Rapp frå 1933. Bereevne ca. 30 hl sild. Eigar: Edvard Værøy. Båten vart innmeldt i fiskebåtreg. 1947 og utmeld 1954.  Denne båt-typa vart på Nordland som nevnt kalla for «Listring».
Båten hadde styrehus og ruff med maskinhus bak og lugar forut.

«Viktor»  (Edvardmotoren) Bygd på Værlandet 1942 av Bendik Bråstad. 20 fot lang 6 fot brei 3 fot djup. Bereevne ca. 1 tonn. Motor 4 hk Viktor(Alder ukjent). Eigar: Edvard Værøy. Kring 1947 vart båten seld.

«Sydvær» (Nybømotoren)  Bygd i Dalsfjorden ( Halsnes) 1921. Klinkerbygd  seglbåt 20 fot lang 7 fot brei 3 fot djup. Bereevne 15 tønder. Motor 4 hk Heimdal 1923. Eigar: Mattias Nybø.
Ein gong på 1930 -talet kjøpte Per Nybø ein seksæring ute på Bjørnøyna og sette motoren frå «Sydvær» i den. Kring 1961 vart denne ombygd til seglbåt av Magnus Nybø. Eigar: Magnus Nybø.

«Prøven» (Resamotoren)  Bygd  i Hardanger 1923 klinkerbygd  26 fot lang - 9 fot brei -  4 fot djup. Motor : ein 6 hk Heimdal.  Eigar Ludvig Ludvigsen Værøy. (Son til Ludvik i Hola) Sidan broren Leonard (kalla «Resen»)  var saman med han på fiske vart båten kalla «Resamotoren.»
Ludvik og Leonard og faren var med på landnotbruket til Peder Johan Knutsen (Pirrejohan), dei hadde difor ein gavlbåt som var registrert på same nr. som «Prøven». Det er truleg at denne rogavlen stod i Gyttanaustet utanom sildesesongen. Peder Johan hadde også landnota si der i naustet. Sumaren 1961 var det sendt melding om at båten var opphogd.

«Hild»  (Smienesmotoren)   Bygd i Strandebarm 1947 Klinkerbygd 19 fot lang 5 fot brei og 4 fot djup. Motor 3 hk. Sleipner bensin frå 1948. Bereevne ca, 15 hl sild. Eigar Olav Andersen Alden. Sendt utmelding til fiskebåtregisteret  1968.

«Lux» Bygd på Gjølanger 1950. 18 fot lang 6 fot brei og 3 fot djup. Motor 4 hk FM bensin..Bereevne 1.5 tonn. Eigar: Augun Antonsen (Geita) Værlandet.

«Jakk» (Vikamotoren) Bygb i Hardanger 1951 Klinker 23 fot 6,5 fot 3,5 fot. Bereevne  ca. 3 tonn. Motor: 4- 5 hk Sabb 1951. Eigar Jens Værøyvik. 1963 Eigarar: Torvald og Torolf Værøyvik.

«Kvikk» (Vikamotoren) Bygd i Hardanger 1950 Klinker   22 fot 6,5 fot og 2,5 fot. Bereevne ca 2 tonn. Motor 5 hk Sabb frå 1949. Ein gong på 60 – talet vart det bygd lugar med styrehus framme. Eigar Torfinn Melvær. Opphogd kring år 2000.

«Bjørner» (Aldemotoren) Hardangerbygd 28 fot - 10 fot - 1,22 m. I Alden finn vi tidleg på 1920-talet denne båten. Han står oppgjeven med bereevne på 25-30 tønner. Bygd i Hardanger 1921, og i 1922 innsett ein 8 hk Rapp. Eigar Morten Andreas Kjæmpenes og sonen Morten Kjæmpenes. I ein gamal protokoll på butikken til»Hittunen» i Værøyhamna frå 1911 kan vi lese at Morten Andreas vart benevnt som «Kjempen i Alda».
Ein sumardag i juli månad 1911, i fylgje protokollen, trefftest tre karar på butikken i havna. Det var gamle-Bernt på Myra, gamle- Andreas i Hittunen og Morten Andreas Kjæmpenes. Alle tre hadde på same tid kjøpt ei stong med skrå. Butikken var ein viktig samlingstad for gamlekarane, der fekk dei frette nytt og gamalt. Andreas døydde seinare same året og Gamle – Bernt året etter. «Kjempen i Alda»  døydde i 1935.
«Bjørner» vart seld vinteren 1938 til Engel Haugland Storebø Ausstevoll

«Småen» og «Rapp» (Aldemotorane)  «Småen»: 23 fot – 6 fot – 4 fot-. Bygd i Nordfjord 1908. Kjøpt av Olav Andersen i 1929. Motor: Ein 4 hk. Tenfjord petroleumsmotor frå 1920. I 1938 sette han inn maskina frå Aldebåten «Rapp» ein 6 Hk. Rapp. «Rapp» vart innkjøpt frå Austrheim i 1927 av Fredrik og Mattias Alden. Båten vart bygd i Hordaland i 1916  og 6 år seinare 1922,  vart Rappen insett. «Rapp» var noko større enn «Småen» 25 fot lang 8 fot brei og 3 fot og seks tommar djup. I 1939 vart båten opphogd. «Småen» hadde dei til 1953 då han vart utmeld or fiskebåtreg.

«Sabb» (Dorrien) 27 fot – 2,68 m – 1 m 3tom. Bygd i Håkonsund 1937.  Eigar Johannes Leite. «Sabb» var ein dorrybåt kjøpt til sildefiske. I 1943 bygde Bendik Bråstad motorhus og styrehus på han bak og det vart montert ein 5-9 Sabbmotor. I 1968 vart båten opphogd. På bilete frå Værøyhamna frå 1949 kan vi sjå at «Sabb» ligg ved Leitebua ved sida av «Årvak»

«Seien» (Karlmotoren) 25 fot – 8 fot – 3 fot -. Bygd i Bulandet 1938 av Bendik Bråstad. Eigar fyrst Nikolai Thistel. 4 Hk Gideon frå 1908. I slutten av 40-talet seld til Karl K. Værøy. I den overgongen vart det sett inn ein 5 hk Sabb. I 1968  seld til Nils Værøy.
På bilete frå Værøyhamna 1949 kan vi sjå  på flyfoto frå 1961 frå nordre Værøyhamna» at «Seien» ligg fortøyd på plassen der «Roald» brukte å ligge i «hund» midt på  havna.
Fortøyningshunden på nordre havna var den einaste i Værøyhamna, den vart truleg utlagd på same tid som Ludvik Knutsen Værøy (Ludvik i Holene) etablerte seg med sjøbu i nordre hamna. Vi veit han kjøpte tomta til sjøbua av Jens Andreassen (Gamle-Jens i Vika) etter utskifninga 1878. Årstalet når bua vart bygd har vi ikkje fått på det reine, men  fleire av sjøbuene i hamna vart bygde på 1880-talet. Det er truleg at det var i denne tida Ludvik bygde sjøbu og la ut «hund» til fortøyning.

«Duen» (Landøymotoren) (Rappen) 28 fot – 9 fot – 4 fot-. Bygd i Hardanger 1922.  Eigarar fyrst Johan og Mathias Kjæmpenes, seld 1938 til Knut Landøy  (omkom i krigen) familia Johannes Landøy overtok båten.  Motor: 8 hk. Rapp frå 1922. Endeligt: I «Maghildesenja», fjæra ved Rånane i 1955.

Vi har enno ikkje noko dokumentasjon på om fiskarane våre hadde dei populære «Listerskøytene» før århundreskifte, men tidleg på 1900-talet vert det innkjøpt fleire skøyter av denne typa til Værlandet, og den fyrste var truleg Myraskøyta:

 Seglskøytene:
«Værø» (Myraskøyta) Bygd som seglskøyte på Lista 1900,  sua med einersaum. 38 fot lang 16 fot brei 5 fot djup. Bereevne 16 tonn. Eigarar: Jens, Johannes og Halvdan Værøy.  Denne skøyta vart i daglegtale kalla for «Nilska» etter tenestejenta til Hans Værøy, far deira, ho Nilske Olsdtr.som var i tjeneste på Myra i heile sitt liv.  Skøyta vart brukt til lossement under landnotfiske og det var nok Nilske som var kokke og kokte mat til karane ombord.  Utanom  lossementtida vart skøyta brukt til bank-og drevfiske ved kysten. I 1916 vart det sett motor i skøyta ein ny 14 Hk Dansk Alpha Petroleumsmotor.  I 1932 vart motoren i «Nilska» montert over i den andre skøyta deira «Forsøk», og den over tredve år gamle skøyta vart slepa sør i inste austre Soknavågen og lagt i støa deira framfor naustetomta som ligg innerst i vågen. 

«Vesla» Bygd på Lista 1900.  Klinkerbygd 32 fot lang 15 fot brei og 64 '' djup i rummet. Brønnbåt til «Torgføring av levande fisk».  Motor 10 hk Gideon Petroleunsmotor 1913.  Bereevne 100 tønder sild. Eigarar: Petter Kalvøy, E.M. Kjæmpenes,Kristoffer L. Værø, Leonard Værø. Skøyta seld  hausten 1937  til Johannes Leite og Ludvik L. Værøy.
Vinteren 1940 seld til S. Gjertsen Rognhaldsvåg.
Desse  30-40 årsgamle båtane var  ofte angrepne av makk og maur i botnen, borda var tynne og det hende seg at makken åt seg heilt inn i båten, men fekk han  ligge i fred i holet sitt så var skuta tett. Dei brukte å reise i inste Dalsfjorden til dei kom nær elva og ferskvatnet der, for å  gjere ende på makken, som skydde ferskvatn. På turen innover var dei innom  Dale på tønnefabrikken og henta sagerubb. Vel inne i ferskvatnet la dei seg roleg og tømde vått sagerubb rundt heile båten. Når makken forlet hola si og sjøen ville renne inn i båten så fylgde sagerubbet med i suget og sette seg i holet. Dei kalla dette for «å maure båten».
Det vart fortalt at ein gong dei var i Flekke på «Vesla» i slutten på tredvetalet kråla det av kvit makk i maskinrummet. Han hadde flykta frå ferskvatnet og var komen inn i båten. Etter mykje mauring vart skøyta tett den, og dei kunne fare ut att til Værlandet. Dei skjøna snart at dei kunne ikkje drive vidare på ein båt som var så fullstendig oppeten av makk, og  i 1937 vart skøyta sett opp i Kleivavågen der Bendik Bråstad bygde oppatt heile båten med ny hud, også ein del spant vart fornya. Dette arbeidet vart gjort i same tida som Bendik bygde om og forlengde Melværskøyta «Juno» som også var ei Listerskøyte bygd 8 år etter «Vesla» «Juno» forlengd frå 36 fot- 42 fot lang13 fot til 14,5 fot brei 5 fot til6 fot djup. Bereevne 90 -100 mål salt til Ca. 200 hl sild. År 1939.
Karane Bendik hadde med seg på denne jobben var Per Nybø, Magnus Værøy og Aksel Landsem.

«Håbet» vart bygd på Lista  kring 1900. Sua med einersaum.  40 fot lang 16 fot brei 5 fot djup. Bereevne 15 tonn. Motor 16 hk Gideon 1916. Eigar Elias Landøy. Far til Elias, Lars Landøy kan ha vore medeigar medan skøyta var i Landøyna. Lars døydde i 1912 og same året flytta Elias til Atløy og tok skøyta med seg.

«Sofia»: Bygd på Lista 1906. Klinkerbygd 37 fot lang 14 fot brei og 6 fot djup. Bereevne 15 tonn. Motor 11 hk Alpha 1913. Eigarar: Martin og Johannes Landøy. Det er ikkje heilt på det reine kor tid ho kom i Landøyna, om Martin og Johannes kjøpte henne ny eller brukt, men skøyta, som alle dei andre fyrste skøytene, vart kjøpte som seglfartøy. Motoren vart montert etter sigende i Kalvøyfjæra av karane sjølv med kyndig hjelp av ein Blålid frå Måløy i 1913.  Vågasmeden var vistnok også med Værlendingane i fyrstinga med desse motormonteringane, til dei etter kvart vart meir sjølvhjelpne.
Når fiskebåtregisteret vart oppretta i 1920 står «Sofia» reg. på Martin og Johannes Landøy. I 1913 var Johannes 15 år og Martin 24 år. Dei var tidleg ute karane med å skaffe seg eigen båt. I fylgje protokollane på fiskemottaket i «Hittunsbua» kan ein lese at gutane fekk det godt til i fiske og. Handlelista på fisketurane viser at dei sparde ikkje noko på kostholdet ombord, berre det beste var godt nok. Før ein av turane dei skulle på sildefiske hadde Martin vore på Hittunsbua og kjøpt lintøy og blonder til nye sengkleda ombord i «Sofia». Dei hadde det nok fint og triveleg i lugaren.

Historia fortel at det i 1900 vart sjøsett 72 skøyter på Lista. To av desse finn vi på Værlandet og tre i Bulandet. Nikøyskøyta «Nikø». Tistelskøyta «Silden» og Fedøyskøyta «Alpha».
Nordstrands-skøytene  «Anna» på 38 fot og «Anna» på 36 fot og Nikøyskøyta «Vega»var bygd i same tida 1898 -1902 og 1898. Ellers er det vel å merke seg at Listerskøytene var godt representerte i Bulandet i fystninga av 1900.  Vi finn skøyta «Agnes» 1909, «Nor» 1906, «Kristina» (alder ukjendt), «Brødrene» 1916, «Midnatsolen» 1920, «Ternen» (alder ukjendt) «Idun»1910 «Mairosen» 1916 «Amanda» 1919, «Juno» 1908.

Seglskøytene -  Motorskøytene -Kutternane og Sluppane:
Svenskane og danskane var allerede godt i gong med bygging av solide kravellskøyter i midten på det 1800 århundre og verfta på norskekysten kom etter kvart etter, og i fyrstninga av det 1900 århundre kjem dei fyrste kravellbygde skøytene til Værlandet.

«Duen». Det var ei seglskøyte, bygd etter sigende ein stad i Hardanger. Eigar: Andreas  S. Landøy. Skøyta veit vi forliste på «Doggeren» i 1912. Ein har funne lite opplysninger om denne skøyta. På dekk skulle ho likna litt på «Velkom Heim» før det vart innsett motor i kutteren. Begge var seglfartøy og hadde den særmerkte ruffen bak som var vanleg på seglfartøya.
 

«Velkom Heim» Bygd i Lowestoft i 1898. som seglfartøy kravell.  60.8 fot lang 16,8 fot brei 7.8 fot djup. Tonnasje 39,54. Det var i 1911 brødrene Jens, Halvdan og Johannes reiste til Great Yarmouth og kjøpte den engelske kutteren. Båten var fyrst og fremst innkjøpt med tanke på makrelldorging i Nordsjøen, eit fiske som hadde utvikla  seg, og som Værlendingane  hadde delteke i på andre fartøy. Fisket føregjekk mest på grunna rundt Doggerbank, og i 1911, det året «Velkom Heim» kom med, var heile 399 norske fartøy med.  Fyrste verdskrig sette ein brå stoppar for dette fiske, men sildefiske på «heimebane» tok seg opp og Myrakarane fiska godt med sildegarn. Det vart fortalt at når dei skulle sette garna, og det var «damstille», måtte dei sette ut småbåt og slepe kutteren. Det var eit slit utan like ,men dei tente godt. I 1916 hadde dei heile 2000 kr på lott på nokre hektiske vinterveker,og det var litt av ein rikdom den gongen. Dette året sette karane motor i kutteren, ein 50 Hk Hein. Under det rike landnotfiske i 1930-åra vart kutteren nytta som losjifartøy.
Dette viser fleire bilete frå den tida. I 1941 vart båten seld. Det var Jens som hadde vore skippar ombord og det var han som ordna med salget. Grunnen var nok at han frykta at okkupasjonsmakta ville rekvirere båten. Ny eigar var Andreas P. Klungresør frå Herøy. I 1955 vart kuttern pårend og fekk so store skader at det ikkje var bøtingsvon.
I 1933 vart ein gavlbåt (rogavl)på 30 fot tilført same registreringsnummer som «Velkom Heim».
 

«Alden» Bygd i Nordfjord kravell i 1912. 40 fot lang 12 fot brei og 7 fot djup. Bereevne 100 hl sild. Motor 15 hk Ideal. Eigar: Olav Andersen Alden. Båten vart kjøpt brukt og var i Alden ca. 5 år på 1940 talet Vinteren 1948 vart kutteren seld.

«Rita (Engelskøyta) den fyrste utenlanske skøyta som vart innkjøpt til Værlandet..  Bygd kravell  i Marstal i Danmark  1915.. Motorskøyta «Rita» var  40 fot lang og 13,5 fot brei 6,5 fot djup. Motor: Dansk Alpha Petroleumsmotor på 14 hk. Eigarar: Engel Andreas Berntsen, Ludvik A. Berntsen, Konrad E: Værøy og Olav O. Håstein.  Ein gong etter krigen vart ho køyrd i øverste vestre fjæra i Kvernhusvågen der ho enda sine dagar. Utmeld or registeret 1947.

«Værø I» er den andre motorskøyta som vert innkjøpt til Værlandet. Ho var bygd kravell i Mandal 1916.  Skøyta var 42 fot lang 14 fot brei 7 fot djup. Bereevne 150 hl sild. Motor Dansk Alpha Petroleumsmotor på 18 hk.. Eigarar: Peder Johan Knutsen Værøy (Pirrejohan) og Karl Værøy (Son) Kristoffer og Ludvik L. Værøy (syskeneborn av Peder) Denne motorskøyta gjekk under navnet «Holeskøyta». Skøyta var og i daglegtale kalla for «Ubåten», dette fordi ho etter sigende tok mykje sjø over seg på motesjø.
Skøyta vart seld til Ingolf Fedøy vinteren 1944, den vart ombygd og han sette inn ein 22 hk Rapp.
1952 seld til Levanger.

«Bjørn» (Kalvøykutteren) Bygd i Hardanger  1915. Ein liten kutter på 32 fot lang 8 fot brei 4 fot djup.
Bereevne 90 hl sild. Motor 8 Hk Avanse frå 1926. Kjøpt til Værlandet i midten på 1930 -talet. Eigar: Andreas Vesterås. Innmeldt for registrering 1934, merkebrev utstedt 1936.
Kutteren seld 1937.

«Viking» (Kvitesluppen) Truleg ein Romsdalskutter.  Kjøpt i 1914 kravellbygd 42 fot lang 12,5 fot brei og 6,5 fot djup. Bereevne 130 mål sild. Motor 10 hk Gideon Petroleumsmotor 1914. Eigar: Bernt Hittun.  Dette fartøyet vart mykje nytta til fiske-og varetransport i samband med landhandelen og fiskemottaket til Bernt Hittun i Værøyhamna. Ein møtte ofte Kvitesluppen på byleia til å frå Bergen, og det var Nils Helgheim som gjekk mest med båten. Nils var i tjeneste hjå Hittunen frå og med 1916 til fram på 1920-åra.

«Hittun» (Kallenamn «Løa»)   Bygd som seglfartøy i Gloppen i Nordfjord 1916. klinker 46 fot lang 14 fot brei 6 fot og 3' djup.  Bereevne 150 mål sild.   I 1918 vart det innsett ein 14 hk Hein Petroleumsmotor. Eigar Bernt Henriksen Værøy og Bernt Hittun.  Denne kutteren vart mykje nytta til transport for fiskemottaket og handelen til Hittunen. Det var på denne tida Nybua vart bygd i Værøyhamna, og med auka sildesalting, større fiskemottak, auka og transporten.
I 1939 vart kutteren opphogd.

«Alvhild» (Myrasluppen)  Bygd i Hardanger 1919. Kravell 45 fot lang 13 fot 6'' brei og 6 fot djup. Bereevne 200 mål sild. Motor 32 hk Bolinder. Ombygd 1932 til 56 fot 7'' 12 fot 20'' og 6 fot og 10'' Ny motor 1937 ein 45 hk Ny-Grei.
Bernt Henriksen hadde om hausten 1938 kjøpt kutteren «Korsund I» av Olav Skår i  Korsund, same året vart det navneskifte og han kalla kutteren «Alvhild.
På flyfoto frå Værlandet 1961 kan ein sjå «Alvhild» ligg ved «Dissberget» på vestsida av Værøyhavna.
 

Gavlane deira:
«Fram» (Nybøgavlen) Bygd i Hardanger år ukjent. Motorgavl 35 fot lang 10 fot brei 4 fot djup. Bereevne 60 tønder. Motor: 8 hk Aktiv Petroleumsmotor 1914. Eigar Mattias Nybø.
Dette er den fyrste motorgavlen vi kjenner til i Værlandet. Det er truleg Mattias kjøpte gavlen brukt og sette motor i han. Når han registrerte båten i det nye fiskebåtregisteret 1920 veit han godt alderen på motoren, men ikkje på båten.

«Soløy» (Nye Brosvikgavlen) vart innkjøpt av Sverre Brosvik etter krigen. Gavlen var bygd i Hardanger 1934 og var på 31 fot 11 fot brei og 4 fot dj. Det stod ein 6 hk Rubb i båten frå 1928.  I 1950 vart gavlen ombygd og forlengd av Bendik Bråstad til 32 fot 11,6 fot og 4 fot. I 1952 vart også motoren bytta ut med ein ny 7 hk Vickmann. Eit par tre år seinare vart det sett radiotelefon i båten og på same tid navneskifte frå «Soløy» til «Brosvik». Det var på denne gavlen karane reiste til Florø og henta is på fryseriet og førde til ishuset på fiskemottaket til Brosvik i Værøyhamna. Gavlen var open så det var ofte ei farefull ferd over Stavfjorden i kuling og blåst med nedlasta båt og berre ei handpumpe til å lense med. Det gjekk godt takka vere karar med godt sjømannskap. Ein gong på 1950 – talet var det berre såvidt  dei kom seg velberga i havn. Det var Erling Kalvøy og Moritz Værøy som gjekk til Florø den dagen. Dei lasta båten som vanleg, men fekk sørleg  kuling på seg på heimatt-turen. Den nedlasta gavlen tok inn så mykje vatn at karane måtte pumpe for livet.
Heime på Værlandet gjekk folk i otte og trudde det verste etter som tida gjekk. Sverre Brosvik som hadde sendt dei avgårde otta nok han og, men han trøysta med at karane var vande på sjøen. «Dei veit ka dei bala med dissa bålane sjeu» sa han. Og han hadde rett. Om kvelden i halvmørkret høyrde vi endeleg lyden av Rubbmotoren  nord på sundet. Så det gjekk godt den gongen og.

«Hittun II» (Hittunsgavlen) Bygd i Håkonsund 1938. Kravellbygd 38,5 fot lang 13 fot brei 6 fot djup. Bereevne 270 hl sild. Motor 14 Hk Hein.  Eigarar: Bernt Hittun og sønene Johan og Andreas. I 1952 vart Heinen utskifta med ein 20 Hk Union med vasstopp.
1958 -59. vart båten ombygd og forlengd på Hellevika i Dalsfjorden til 48,9 fot lang 14,35 fot brei og 5,6 fot djup. Båten er framleis å sjå i Bulandet der han ligg ved Grånåsa, og etterkomarane til Johan har teke hand om han. Ein diselmotor har overteke plassen til dunk-dunk-motoren.

«Harald» (Kalvøygavlen)  Klinkerbygd i Hardanger (Skogsvåg) 1930. Kring 1950 påbygd eit bord og lagt dekk . Bygd styrehus og montert ein ny 7,5 Union. Lengde 32,5 fot  13 fot brei og 5,5 fot djup. 1959 ny motor ein 16 hk Sabbdisel. Eigar Arvid Vesterås m. fl.

«Sjøgutt» (Sigfredgavlen) Bygd i Hardanger 1941 Klinker 32 fot lang 10,5 fot brei 4 fot djup, Bereevne 50 hl sild. Motor: 15 hk  Union frå 1945. Eigar Sigfred Landøy. Gavlen var open med styrehus/ruff og lugar forut. Vart utmeld or fiskebåtreisteret 1961

«Rapp» (Kalvøygavlen)  Bygd i Hardanger 1930 Klinker  32 for lang 11 fot brei  4 fot djup. Bereevne 100 hl sild. Motor 14 hk Rapp 1950. Eigar  Jonas J. Kalvøy. Gavlen var open med styrehus/ruff og lugar forut.

«Grei» (Smelværgavlen) Det var ein open gavl med ruff og styrehus forut. Han var 34 fot12 fot brei 5 fot 6 ' djup.  Klinkerbygd  i Hardanger 1930. Motoren som vart innsett byggeåret var ein Ny-Grei- motor på 14 hk.  Eigarar fyrst Olai A. Smelvær og sonen Anton Smelvær.
Anton gifte seg i 1935 med Værlandsjenta Margit Kristine Kristofferdtr. Værøy og flytta til Værlandet. Eigarar av båten i 1939 var Anton og broren Nils O. Smelvær.

«Sydvær» (Moritzgavlen) Bygd i Hardanger 1930. Klinker. Lengde 30 fot  9 fot brei og 5 fot djup. Bereevne 100 hl sild. Frå fyrst utstyrt for tre par årer, men 1938 sette dei inn ein 7,5 hk. Union og sette på same tid namn på båten. Gavlen var open  med ruff/styrehus og lugar forut.
Eigarar fyrst: Moritz G. Værøy, Ludvik Hittun og Torleif Værøy, seinare brødrene Torleif og Magnus Værøy

«Alvhild» Notgavl  utan motor bygd i Hardanger 1931. Klinkerbygd 30 fot lang 10 fot brei 5 fot djup. Bereevne Ca. 90 hl sild. Eigar: Johannes Værøy. Gavlen var bygd med stilk for motor, men motor vart ikkje innsett. Båten stod i «Jaktenaustet» til han vart flytta i «Svartenaustet i Landøyna der han bytta plass med «Makrelen».

«Makrelen» Rogavl med fire par årer, bygd som klinker i Hardanger 1929. 28 fot lang 9,5 fot brei og 3,5 fot djup. Bereevne 70 mål sild. Eigarar: Johannes  A. Landøy, Knut Kalvøy, Ivar Stang (Værøy),  Theodor Myrvåg, Magnus J. Kalvøy. Båten vart kring århundreskifte restaurert og fekk namnet «Makrelen» og står i Jaktenaustet på Værlandet om vinteren, om sumaren er han å sjå på sjøen i Værøyhamna.

Landøykarane og Kalvøykarane kjøpte to gavlar på same tid dette året. Den andre gavlen var noko mindre enn «Makrelen», men likevel med betre bereevne.  Bygd i Hardanger 1929. «25 fot 5'' lang 9 fot 5'' brei 4 fot djup. Bereevne 75 mål sild. Eigarar: Jonas J. Kalvøy, Johan A. Landøy og Einar J. Kalvøy. Båten vart seld til Olav Landøy Kumle hausten 1950.

                                            ________________________

Eg har og skrive tidlegare om båten til Jørgen Ravn som heitte «Ravnkornet» dette må ha vore ein sokalla sørabåt, men vi veit ikkje størrelsen på han. «Ravnkornet» leverte 31,5 mål sild i Værøyhamna på slutten av 1800 -talet.
Ein annan båt var søringen til Engelen (Engel Andreas Berntsen). Båten heitte «Soten». På bilete frå Værøyhamna 1905 ser vi «Soten» ligg på vestre sida av hamna ned for Leitehuset.
Og så båten hans Tomas i Vika må vi ta med. Seksæringen «Tordensjold». Båten skulle vere den mest lettsiglde seksæringen i heile distriktet. Å kappsegle med «Tordensjold» var fånyttes.

På sørsida av Kalvøy ligg fjøra som dei i fyrstninga nytta til slipping. Mange av dei fyrste fartøya som vart kjøpt til Værlandet var seglfartøy. Når motorane gjorde sitt inntog monterte dei fleire av desse sjølv, og det var i Kalvøyfjæra at den fyrste motoren vart montert. Kven som var fyrst ute av «Vesla» og «Sofia» veit vi ikkje, men i 1913 vart det montert motor i begge desse skøytene.
Det var i Kalvøyfjæra karane heldt på med dette arbeidet og dei hadde etter sigende anvisning og hjelp av ein kyndig mann som heitte Blålid frå Måløy. Gamlekarane fortalde at Listerskøytene skulle vere slik bygde at det gjekk greit å båre hylse i stilken på desse seglfartøya.
Dei sette skøytene opp i fjæra med bakenden og fekk soleis arbeide på fjære sjø.
       

Vi er no komen fram til kring år 1950 og eg avsluttar her. Eg er takksam for rettingar dersom notatar og overleveringane eg har gått ut ifrå for å skrive historia, ikkje stemmer. Det gjenstår 60 år med fiskebåthistorie som ein får ta tak i seinare når det ligg til rette for det.

Kjelder: 

Fiskebåtregisteret

Olav Vesterås

Per Nybø

 Rune Tistel

Håvard Halsøy

Sverre Landøy

 Magnar Landøy

Anders Værøy

Moritz Værøy

Tomas Leite

Nils Værøy

Henrik Leite

Rune Landøy

Vermund Landøy

Harry Landøy

Anna Kjempenes

Molly Værøy.

Anton Landøy

Fredrik Alden

Askvoll Bygdebok Folket II B

Skøytemuseumet på Lista.

Båtar med sjel. (Malvin Toft).

Flyfoto frå heimesida Bulandet og Værlandet.

Egersund  25 desember  2010.

Harald Leite.